De vermoeiende onrust op de Zweedse scholen

Zweden zweert nu bij onderwijs op maat.

Zweden biedt onderwijs op maat. Foto: Lena Granefelt/imagebank.sweden.se

Zweden heeft schoolvakantie. De kleine kinderen zongen het jaar uit met een paar liedjes, de meesten in de kerk. De grotere jongens en meisjes hielden een feest, al of niet met verboden alcohol. De tradities om de vakantie in te luiden blijven onveranderd populair. Maar hoe lang blijft het onderwijs in Zweden zoals het nu is?

Vikarien heette de film die SVT gisteren uitzond. De Zweedse documentaire werd voor het eerst vertoond in 2006, maar als we de verhalen rond ons heen geloven had de film ook vorige week gemaakt kunnen zijn.

De zachte leraar Max

In Vikarien worden twee leraren gevolgd. De ene heet Max. Jong, pas vier jaar in het vak. Hij doet zijn best om de negende klas van een basisschool in een voorstad van Stockholm iets bij te brengen. Voor wie het Zweedse schoolsysteem niet kent: dit is het laatste jaar van de “grundskola” en de leerlingen zijn 15 of 16 jaar.

Het valt niet mee. Max is aardig, gelooft in inspraak en loopt over van goede bedoelingen, maar hij is schuchter en niet in staat een vuist te maken. De leerlingen doen meestal of hij niet bestaat. Ze slenteren door de klas wanneer ze dat uitkomt. Babbelen, roepen, lachen, spelen met hun mobiel, luisteren naar muziek, komen te laat, hangen achterover met hun voeten op tafel. En Max maar praten en op het bord schrijven.

Kinderen met een trauma

Er zitten geen doorsnee-Svenssons en Johanssons in deze klas. De meeste kinderen komen uit het buitenland en hebben wel een of ander trauma. Eén meisje is sinds enige tijd vaderloos; haar pappa werd met midzomer doodgeschoten. Twee anderen hebben geen verblijfsvergunning en weten niet of ze in Zweden mogen blijven. Het zijn kinderen die de indruk wekken dat ze meer verleden dan toekomst hebben.

En hun ouders hebben wel iets anders aan hun kop dan school. Omdat ze niet op komen dagen op ouderavonden, gaat Max uiteindelijk bij hún op bezoek.

De andere leraar Folke (73)

De andere leraar is Folke. Hij gaf vroeger les aan Max en staat, ondanks zijn 73 jaar, nog steeds voor de klas. Niet in Stockholm, maar in het keurige Lund, waar een op twee inwoners een universitair diploma heeft. Max roept Folke als invalskracht (“vikarien”) in. Er mag wel iemand bij, want het lijkt erop dat de school van Max meer zieke dan gezonde leraren op de loonlijst heeft staan. Max is dan wel niet ziek maar lijdt ook zichtbaar, niet in het minst aan slapeloze nachten.

Op papier is het een onmogelijke opgaaf. Folke is gerimpeld en tenger, rijdt een oldtimer, draagt een spuuglelijke stropdas; voor de leerlingen in Stockholm is hij 200 procent uncool. Maar Folke stoort zich daar niet aan. Hij is niet te beroerd om met een liniaal op tafel te slaan en hard te roepen als hem iets niet zint.

Wegbezuinigd

Folke dwingt respect af bij de leerlingen. Het kost hem moeite en een ton verwensingen, maar hij krijgt de klas stil. Niet alleen omdat hij autoritair durft te zijn, maar ook omdat hij oprecht interesse toont in de achtergronden van de kinderen. Hij windt een Armeens meisje om de vinger door te zeggen dat ze deel uitmaakt van één van de oudste culturen ter wereld. De jongen die aanvankelijk weigert om zijn pet af te zetten, draagt op het eind van de film geen pet meer. Folke luistert. Hij is eigenlijk even warmhartig als Max, maar zijn methodes zijn anders.

Op het eind van de film keert Folke terug naar Lund en wordt Max wegbezuinigd. Als hij zijn klas hierover inlicht met een toonloos voorgedragen maar inhoudelijk bewogen afscheidsrede, moeten zelfs de stoerste jongens een traantje wegpinken. Hoe graag ze ook onhandelbaar zijn, kleine hartjes worden niet groot.

Meer orde?

Vikarien werd in 2006 een onthullende film genoemd en veroorzaakte een kleine schok. Intussen zijn we acht jaar verder en blijken de schoolprestaties van de Zweedse kinderen elk jaar weer verder achteruit te gaan. Tenminste, als we internationale vergelijkingen moeten geloven. Er is op die zogenaamde Pisa-tests wel wat af te dingen, en dat de prestatiedruk in andere landen voor een boel onnodig gestress zorgt is ook ongetwijfeld waar, maar dat het onderwijs in Zweden een probleem heeft is zonneklaar. Zelfs al wil je als leerling nog zo je best doen, het kan niet als je in de klas van Max zit. En in Zweden zijn veel klassen van Max.

Volgens David Eberhard ligt de kern van het probleem in de Zweedse nationale behoefte om alles tot in het oneindige te democratiseren en gelijk te stellen. Eberhard is psychiater en een omstreden debatteur. In zijn boek Hur Barnen Tog Makten (Hoe de kinderen de macht grepen) pleit hij voor meer orde in de klas, à la Folke. Kinderen zijn geestelijk simpelweg niet in staat om verantwoordelijkheid voor al hun daden te nemen, stelt Eberhard, en dus moet je ze sturen. Als leraar, maar ook als ouder. De Zweden moeten hun kinderen weer eens gaan opvoeden, meent de psychiater.

Politiek en onderwijs

Het klinkt als reactionaire praat uit ultrarechtse hoek, maar ook meer gematigde onderwijskenners menen dat Eberhard een punt heeft. Zelf vindt de auteur dat zijn standpunten juist de geest van de oude Zweedse sociaaldemocraten weerspiegelen.

Het geeft al een beetje aan hoe verschillend er binnen de politiek over de Zweedse scholen wordt gedacht. Links wil meer leraren en minder commercie. Er is te weinig geld, én te veel van het geld dat er is komt nu bij graaierige risicokapitalisten terecht die privéscholen exploiteren. Rechts wil vooral meer beoordelingen. De feministen zien dan weer één grote school voor zich waarin iedereen gelijk is: zij willen zelfs het bijzonder onderwijs voor kinderen met een functiebeperking afschaffen, want dat is “stigmatiserend”. In de gemeente Hallstahammar praten ze dezer dagen over afschaffing van het huiswerk. Je kunt beter meer tijd met een leraar doorbrengen dan met je ouders, als je iets wilt leren, luidt de redenering.

Meerdere wegen leiden naar Pisa, als je de politiek moet geloven. Hoe het ook zij, onderwijs is hét onderwerp bij de parlementsverkiezingen dit najaar in Zweden. Er gaat iets veranderen. Dat lijkt wel bijna vast te staan.

Onrust op de basisschool

Vooralsnog zweert Zweden bij onderwijs op maat, waarbij leerlingen zo veel mogelijk vrijheden krijgen. Dat heeft ongetwijfeld ook zijn voordelen, maar het zorgt voor onrust in de klas. Dat merkte auteur dezes tijdens een bezoekje aan een eerste klas in een naburige basisschool. Kinderen stonden op en verlieten het lokaal, zonder iets te zeggen tegen de leraar, die gewoon doorging met de les. Algemeen werd aangenomen dat ze naar de wc gingen, maar niemand controleerde dat.

Een jongen die zelf zei adhd te hebben, ging zo nu en dan midden op zijn tafeltje liggen, zorgde voor rumoer door met potloden en sleuteltjes te spelen en door met kastjes te schuiven. Een meisje zei dat dit gedrag haar altijd afleidde. Eén kind liep nog buiten terwijl de les al begon en kwam pas een half uur later binnen, zonder dat de leraar om een verklaring vroeg. Andere leerlingen werden middenin de les door een andere leraar voor een kwartiertje bijles opgehaald en in een andere ruimte gezet.

De kinderen waren over het algemeen wel voorbeeldig stil, maar verder was het een haast doorlopend komen en gaan. Eigenlijk ging het er tijdens de lunchpauze in de eetzaal nog het rustigst aan toe.

De leerlingen in een dorp in Småland staan natuurlijk ver af van getraumatiseerde jongeren in een Stockholmse achterstandswijk, en eersteklassers zijn geen pubers van 15. Maar als zevenjarigen al de klas kunnen uitlopen wanneer ze dat willen, moet je van goeden huize komen als je ze acht jaar later nog aan hun lessenaar wilt kluisteren. Even Folke bellen is dan misschien de enige oplossing.

Vikarien kan nog tot 15 juli worden bekeken op SVT Play.

Reacties

reacties