Sporen door de jungle van het noorden

Vijftien jaar geleden maakte Marc de Jong van De Nieuwe Zweed een onvergetelijke treinreis: hij nam Inlandsbanan, een trein die tegenwoordig van Kristinehamn naar Gällivare voert, en destijds van Mora naar Gällivare. Een aanrader voor wie het binnenland van Midden- en Noord-Zweden eens op een heel andere manier wil beleven. Het tijdschrift Nordic publiceerde destijds dit reisverslag dat ook vandaag nog grotendeels actueel is.

Inlandsbanan: de trein dwars door Noord-Zweden.

Inlandsbanan: de trein dwars door Noord-Zweden. Foto: Roland Magnusson

Met honderden tegelijk blokkeren ze opeens de spoorlijn. En ze willen niet weg. Stapvoets rijdend en luid toeterend probeert de oranje dieseltrein de kudde uit elkaar te drijven. “Rendieren nemen graag de Inlandsbana”, zegt gids Jonas Lundmark. “Ze houden van een gelijkmatige ondergrond. En ze worden hier minder lastig gevallen door muggen, want die zitten liever tussen de bomen en bij de moerassen.”

De machinist heeft succes. Eén voor één verlaten de dieren de spoorlijn, zij het onder protest. Uit tientallen rendierkelen weerklinkt verontwaardigd geblaat. Anderen legen blaas of darmen met het achterwerk demonstratief richting trein.

Unieke treinreis

De vertraging, die de opstopping nabij Arvidsjaur veroorzaakt, blijkt ingecalculeerd. Blokkades van rendieren horen bij een treinreis door de jungle van het noorden. Niet alleen daarom is de trip over Inlandsbanan (‘de binnenlandse baan’) uniek in zijn soort. Het is ook de enige Europese treinreis die meer dan duizend kilometer achter elkaar door vrijwel ongerepte natuur voert.

De spoorweg begint in Dalarna en eindigt in hartje Lapland. De reis gaat in twee etappes over twee dagen: Mora-Östersund (321 kilometer) en Östersund-Gällivare (746 kilometer). In omgekeerde volgorde kan ook.

Inlandsbanan wordt gekoesterd door de Zweden. Maar eigenlijk is het een mislukking. In 1897 werd het plan ontvouwd om een spoorlijn aan te leggen, dwars door het binnenland. Het zou de economische ontwikkeling van het geïsoleerde, dunbevolkte noorden ten goede komen.

De aanleg begon in 1907. Dertig jaar ging voorbij. Het werk was loodzwaar. Een voorbeeld: Tussen de plaatsen Gällivare en Porjus was in die tijd nog geen weg. Dus moesten de arbeiders de 53 kilometer telkens te voet afleggen, bepakt met kilo’s materialen door nauwelijks begaanbaar moeraslandschap en in erbarmelijke weersomstandigheden.

Het is geen wonder dat de Zweden trots zijn op deze spoorlijn. De aanleg was een staaltje van arbeidersheroïek dat in onze geautomatiseerde tijden zeldzaam is geworden.

Auto verslaat trein

Inlandsbanan houdt halt in 1999. Foto: DNZ

Inlandsbanan houdt halt in 1999. Foto: DNZ

In Kåbdalis, Lapland, werd de lijn voltooid: 1300 kilometer bielzen en rails, van Kristinehamn in Värmland tot Gällivare. De officiële ingebruikname was op 6 augustus 1937. Precies op tijd, maar toch te laat. Want de Zweden hadden inmiddels de auto ontdekt. En automobilisten krijg je niet zo makkelijk in de trein. Tot overmaat van ramp verhuisden veel mensen uit het noordelijke binnenland naar de oostkust. Het zuidelijke deel van het traject tussen Kristinehamn en Mora werd gedeeltelijk opgebroken. De rest leidde een kwijnend bestaan.

Statens Järnvägar (de nationale spoorwegmaatschappij) zag er uiteindelijk niets meer in. Om opheffing te voorkomen besloten de vijftien gemeenten waar Inlandsbanan doorheen loopt, de exploitatie over te nemen. In 1992 begonnen ze het bedrijf Inlandsbanan AB. De lijn wordt nu vooral gebruikt voor houttransport. Van half juni tot half augustus kunnen ook toeristen over Inlandsbanan. De eenvoudige, maar comfortabele trein gaat een aantal malen per week. De frequentie verandert elk jaar.

Er zijn vaste haltes, maar desgewenst stopt de trein ook midden in het bos om een avontuurlijk ingestelde rugzaktoerist te droppen of om een beverdam te bekijken. Maaltijden zijn te bestellen bij de gidsen op de trein. De traditionele gerechten, vaak rendiervlees en vossebessen, kunnen dan op de stations worden opgehaald. De trein rijdt pas verder als iedereen het eten op heeft. De claxon dient om elanden en rendieren van de rails te houden.

De grote eenzaamheid

Het gros van de reizigers vertrekt vanuit Mora, meteen de meest toeristische plaats langs het hele traject. Via de donkere wouden van het heuvelachtige Dalarna bereikt Inlandsbanan de grillige rotsen van het vooral door lynxen en beren bewoonde Härjedalen. Östersund, schitterend gelegen aan het Storsjö, is met 60 duizend inwoners de enige echte stad langs 1067 kilometer spoorlijn. Hierna breekt de grote eenzaamheid aan.

Hoe meer naar het noorden, hoe imposanter het landschap. Dat gaat zo geleidelijk dat de grootsheid zich haast ongemerkt opdringt.

Aanvankelijk overheersen donkere wouden met wilde begroeiing. Eenmaal in Lapland worden de bomen kleiner en nemen ze afstand van elkaar. Gras verdwijnt, mos verschijnt. Glasheldere meren worden afgewisseld door zompige moerassen. Zand maakt plaats voor kale rotsgrond. Of een wilde rivier die met schuimende koppen het groen doorklieft. Hier en daar vecht een struik om te overleven.

Aan de westkant doemen bergen op met eeuwige sneeuw. Boven de meren vormen zich indrukwekkende wolkenpartijen, in een fijn lichtspel met de zon. Erg snel gaat de trein niet (Östersund-Gällivare duurt vijftien uur), maar dat is geen bezwaar. Wie zich laat meeslepen, verliest hier toch zijn gevoel voor tijd.

Same-handwerk

Inlandsbanan biedt meer dan natuur alleen. Gaandeweg krijg je een indruk van de geschiedenis van de spoorlijn en het aangrenzende gebied. In elk gehucht staan marktkraampjes met Same-handwerk. Kleurige sjaals, vlijmscherpe messen, tassen van rendierleer of een compleet gewei; het is allemaal te koop. Creditcards accepted. Ook in de Lapse wildernis.

Poolcirkel Zweden

Op de foto bij de poolcirkel. Foto: DNZ

De stations werden zichtbaar gebouwd in tijden van optimisme. Groot en van alle gemakken voorzien, klaar voor massa’s reizigers die nooit kwamen. Nu, als halteplaatsen in half verlaten dorpen, maken ze een troosteloze indruk.

Neem Sörtjärn. Op het perron staat een vermolmde bank. Niemand durft erop te zitten. Het ‘dorp’ telt vijf inwoners. “Van wie drie permanent”, voegt de gids eraan toe. Maar er is een station. En zelfs een herberg: Hos Margaretha. Bazin Margaretha is dus één van de drie. Na de koffiepauze zwaait ze de treinreizigers enthousiast uit. Ze had weer even contact met de buitenwereld.

Anekdotes

De gidsen kennen veel plaatselijke anekdotes. Over mysterieuze lieden die jaarlijks in Häggenås de laatste Zweedse terdoodveroordeling van 1853 herdachten; over een rijke Same die de wereld niet vertrouwde, zijn kostbaarheden begroef aan het meer Varjisträsk en spoorloos verdween; over de enige tunnel van Inlandsbanan die bij Jokkmokk werd aangelegd omdat volgens gids Jonas Lundmark elke zichzelf respecterende spoorlijn tenminste één tunnel telt.

Bij de ‘poolcirkel’, een rij witte keien ingeklemd tussen een moeras en een heuvelrug, wil iedereen op de foto. Sommigen pakken de gsm, voor een historisch bericht aan het thuisfront: Pa staat op de poolcirkel. Wat de gids niet vertelt is dat de echte poolcirkel inmiddels een kilometer noordelijker ligt, door de ongelijke baan van de aarde rond de zon.

Lapse landschap

Er hangt een diepe melancholie over het Lapse landschap, een intense verlatenheid die haast beangstigend werkt maar tegelijkertijd betovert. Wie hier wil leven, moet op alles voorbereid zijn. In Lapland sta je er helemaal alleen voor. Nou ja, alleen ….. Er zijn altijd wel een paar muggen die je gezelschap houden. Want die worden steeds talrijker naarmate je noordelijker komt. Vooral in juli cirkelen ze als uitgehongerde monsters om je heen.

Na alle voorgaande dorpjes lijkt Gällivare met anderhalve winkelstraat een heuse metropool. Maar het is de spoorlijn Narvik-Luleå die hier de welvaart bracht en niet Inlandsbanan.

De berg Dundret, een sombere bult met een kale kruin, waakt als een zwaarmoedige portier over het grauwe mijnstadje. Wanneer een horde bloedzuigende kwelgeesten de wandeltocht naar de top tot een marteling maakt, begrijp je opeens waarom rendieren zo graag Inlandsbanan versperren. Het is maar goed dat die spoorlijn er nog ligt.

Voor de meest recente informatie, tickets en pakketreizen, bezoek de website van Inlandsbanan.

Reacties

reacties