Zweedse thrillers tonen het lelijke Zweden

Boekenbeurs in Göteborg, Zweden

Boekenbeurs in Göteborg. Foto: Niklas Maupoix

Cultuurminnend Zweden kan er de komende dagen niet omheen: het is weer boekenbeurs in Göteborg. Tienduizenden gaan er naartoe om als eerste de nieuwste boeken in de hand te kunnen houden. En daartussen bevinden zich ook weer een boel verse thrillers van Zweedse bodem.

Het misdaadverhaal is hét genre waarmee Zweden zich de laatste jaren heeft onderscheiden. In Göteborg is vandaag de grootste boekenbeurs van Zweden gestart. Daar worden onder meer nieuwe titels verwacht van Lars Kepler, Jens Lapidus, Camilla Läckberg en Åsa Larsson.

Het duurt gauw een jaar voordat de Nederlandse vertalingen daarvan in de winkel liggen. Maar wie Zweeds kent, kan ze de komende dagen al lezen. En meteen de auteurs de hand schudden, want ook dat kan. Een bezoek aan Göteborg volstaat.

Het succes van nordic noir

Zweedse thrillers zijn een enorm succes over de hele wereld. In het Engels taalgebied hebben ze er zelfs een genrenaam voor bedacht: nordic noir. Maar waarom zijn misdaadromans uit Zweden eigenlijk zo populair?

Daarvoor moeten we terug in de tijd: naar de jaren zestig. Zweden bouwde destijds aan een reputatie als perfecte welvaartsstaat. Het land gold als voorbeeld voor de hele wereld. Er was goedbetaald werk, gratis zorg, gratis onderwijs, gratis kinderopvang, sociale zekerheid. Er leek geen rechtvaardiger samenleving te bestaan dan de Zweedse.

En toen kwamen er opeens twee Zweedse schrijvers die dat beeld aan diggelen trapten. Ze heten Maj Sjöwall en Per Wahlöö. Samen schreven ze een serie van tien boeken. Die reeks heet officieel “roman over een misdaad”, maar in de volksmond werd het al snel de Martin Beck-serie, genoemd naar de hoofdpersoon.

Hondenvoer voor gepensioneerden

In Zweden werden al vele jaren thrillers en detectives geschreven, maar wat Sjöwall en Wahlöö deden was anders. Hun boeken waren geen gewone “whodunits” maar verhalen over de Zweedse sociaaldemocratie die in hun ogen allesbehalve ideaal was. Ze beschreven een land vol bureaucratie, eenzaamheid en ongelijkheid, een plek waar gepensioneerden wel een gesubsidieerde flat hadden maar hondenvoer moesten eten om te overleven.

“Zie je wel, dat Zweden is niet zo perfect als we allemaal dachten”, zei menigeen die de Martin Beck-romans las. En eigenlijk is dat nog steeds een van de redenen voor het succes van nordic noir, ondanks dat Sjöwall en de in 1975 overleden Wahlöö al lang niet meer actief zijn.

Moord op Olof Palme

De opvolgers van het duo zwommen namelijk in hun vaarwater. Maar het duurde voordat die opvolgers verschenen. Daarvoor was er een echte moord nodig: die op de Zweedse premier Olof Palme in 1986. Macaber genoeg werd ook in het laatste Martin Beck-verhaal een moord op een niet met naam genoemde premier beraamd, en toen het boek geschreven werd, was Palme ook premier.

De nog altijd onopgeloste moord op de vurige idealist Palme schudde Zweden wakker. Tot dan leek het ondenkbaar dat iemand in het kalme, naar compromissen zoekende Zweden zoiets zou doen. Het aantal thrillerschrijvende Zweden dat openlijk kritisch was over het eigen land nam in de jaren daarna stormachtig toe.

Aanvankelijk de meest succesvolle was Henning Mankell, wiens Wallander-verhalen na een wat trage aanloop  wereldwijde bestsellers werden. Hij schreef over racisten, louche zakenlui, mishandelde vrouwen en aan hun lot overgelaten kinderen. Niets menselijks was de Zweed vreemd, zo bleek. Ook Liza Marklund, die een journaliste (Annika Bengtzon) als hoofdpersoon koos, werkte vanuit een gelijkaardig perspectief.

Stieg Larsson

Mankell en Marklund waren in Nederland en België snel een begrip. Ook opvallend waren de meedogenloze thrillers van het schrijversduo Roslund & Hellström, de begaafde stilist Håkan Nesser, en de in eigen land beroemde tv-criminoloog Leif GW Persson die in een hele reeks boeken de moord op Palme probeerde te ontrafelen.

Hun successen verbleekten uiteindelijk met de Millennium-trilogie van Stieg Larsson. De drie boeken over hacker Lisbeth Salander kwamen pas uit na het onverwachte overlijden van Larsson die nooit heeft kunnen genieten van zijn succes. Ze balden alle elementen samen van de Martin Beck-reeks, zij het in een gemoderniseerde versie. Opnieuw was de auteur iemand die bekend stond om zijn kritische houding: Larsson werkte voor het tijdschrift Expo dat intolerantie, racisme en rechts extremisme aan de kaak stelt.

Couleur locale

Spannende boeken als middel om de lelijke kanten van de perfecte samenleving te tonen: zo zou je nordic noir kunnen omschrijven. Maar er zijn uitzonderingen. In de populaire verhalen van schrijfsters als Camilla Läckberg en Helen Tursten vind je wel veel couleur locale en een goede plot, maar weinig tot geen maatschappijkritiek.

Couleur locale is belangrijk in Zweedse thrillers. Veel verhalen zijn sterk verbonden met een bepaalde streek of stad. In Ystad, Skåne, kun je rondleidingen maken om de locaties uit de Wallander-boeken te zien. In Stockholm kun je in de voetsporen treden van Lisbeth Salander. De verhalen kennen weinig actie. Er wordt, zoals in het echte leven, vooral veel nagedacht en gepraat.

De personages in nordic noir zijn vaak even realistisch. Je vindt in het genre geen superhelden. Daarentegen bijzonder veel hoofdfiguren met relatieproblemen, vervelende ziektes, onhandelbare kinderen en een ernstige neiging tot depressie. Het is het Zweden dat overblijft als je de vrolijke rode huisjes en de eeuwige blauwe hemel uit de toeristenfolders knipt.

Niveau gaat omlaag

In hun poging om het genre commercieel uit te melken zijn uitgevers de laatste jaren zowat alle Zweedse misdaadromans gaan publiceren die ze maar konden vinden. Daardoor komt er helaas steeds meer pulp uit, met bloederige moorden en clichématige verhaaltjes die veeleer lijken op middelmatige thrillers uit Amerika.

Het gemiddelde niveau is dan ook omlaag gegaan en een bevlogen nieuwe Mankell is niet in zicht. Maar dat neemt niet weg dat de “deckare” (Zweedse woord voor misdaadverhaal) in eigen land en ver daarbuiten over de toonbank blijft vliegen. Het officiële thema op de boekenbeurs in Göteborg is dit jaar Braziliaanse literatuur, maar het is vrijwel zeker dat het Zweedse misdaadgenre ook dit keer voor de grote verkoopcijfers gaan zorgen.

Reacties

reacties